Wat is Delfts blauw eigenlijk?

Delfts blauw is geen merk en geen materiaal. Het is een stijl: kobaltblauwe decoratie op een witte ondergrond. Die combinatie is in de zeventiende eeuw in de Republiek groot geworden en sindsdien nooit meer weggegaan. Wie vandaag een blauw-wit tegeltje aan de muur hangt, hangt daar vier eeuwen imitatie, koopmanschap en vakwerk bij op.

Het begon met Chinees porselein

Schepen brachten in de vroege zeventiende eeuw Chinees porselein mee naar Nederland. Dun, hard, doorschijnend wit met blauwe decoratie. Niemand hier kon dat namaken: de klei ontbrak en de ovens haalden de temperatuur niet. Wat Nederlandse pottenbakkers wel konden, was aardewerk bakken en dat afdekken met een witte tinglazuurlaag. Daarop schilderden zij in blauw na wat ze op het porselein zagen — pagodes, vogels, takken, wolkenranden.

Het was dus nadoen, en zo was het ook bedoeld. Het resultaat was zwaarder en zachter dan porselein, en je voelde het verschil zodra je het optilde. Maar het was betaalbaar. Het stond op tafel bij mensen die nooit een echt porseleinen stuk zouden bezitten. En zoals dat gaat met imitatie: na een generatie gingen de schilders hun eigen kant op. Molens, schepen en Hollandse landschappen verdrongen de Chinese motieven.

Waarom juist kobaltblauw

De kleurkeuze was geen smaakkwestie maar een technische. Kobalt was een van de weinige pigmenten die de hitte van de glazuuroven overleefde. Groen, rood en geel verbrandden, vervlogen of sloegen om. Kobaltoxide niet: dat komt er stabiel uit, van bijna zwart tot een grijzig lichtblauw, afhankelijk van de dosering en de plek in de oven.

Daar kwam bij dat er geen weg terug was. De schilder werkte op ongebakken, poederdroog glazuur dat de verf meteen opzoog. Corrigeren kon niet. Dat verklaart de losse, snelle streek op oude stukken: aarzelen kostte je de tegel.

Hoe Delft aan de naam kwam

Delft had halverwege de zeventiende eeuw iets wat andere steden niet hadden: leegstand. De bierbrouwerijen liepen terug, hun panden waren groot en lagen aan het water, en plateelbakkers namen ze over — vaak inclusief de brouwersnaam. Op het hoogtepunt draaiden er tientallen bakkerijen in de stad. De naam van de stad werd zo de naam van het product.

Dat is meteen de reden dat ‘Delfts blauw’ vandaag eerder een soortnaam is dan een herkomstaanduiding. Het zegt iets over hoe iets eruitziet, niet automatisch over waar het gemaakt is. De Porceleyne Fles, tegenwoordig bekend als Royal Delft, is de bekendste bakkerij die het onafgebroken heeft volgehouden — een apart, bestaand bedrijf met een eigen geschiedenis.

Antiek, replica of stijl

Als iemand ‘Delfts blauw’ zegt, kan hij drie heel verschillende dingen bedoelen. Het scheelt in prijs een factor honderd, dus het loont om te weten waar je naar kijkt.

• Antiek: zeventiende- of achttiende-eeuws aardewerk, meestal met slijtage, glazuurscheurtjes en een onregelmatige rand. Dit is verzamelaarsgebied.
• Moderne keramiek in de stijl: nieuw gemaakt, wel echt gebakken, blauw op wit. Dit is verreweg het grootste deel van wat er te koop is.
• Delfts blauw als dessin: het patroon op behang, textiel, kunststof of bedrukt board. Mooi kan het zijn, keramiek is het niet.

Wie het verschil in de praktijk wil kunnen zien, vindt de concrete controlepunten in Delfts blauw herkennen.

En de tegel dan?

De blauw-witte wandtegel kwam uit dezelfde werkplaatsen, maar heeft een eigen loopbaan gehad. Tegels waren om te beginnen gebruiksgoed: ze beschermden muren tegen optrekkend vocht en waren met een doek schoon te houden. Pas daarna werden ze decoratie, en veel later souvenir. Die route staat uitgeschreven in de geschiedenis van het tegeltje.

Delfts blauw nu

Wat er is overgebleven, is vooral de taal van de stijl: kobaltblauw op wit, een omlijsting, een motiefje in de hoeken, en een voorstelling in het midden die iets vertelt. Die taal blijkt opvallend rekbaar. Een molen past erin, maar een woonhuis, een hond of een gezicht net zo goed — zolang de opbouw klopt. Dat is precies wat een Delfts blauw tegeltje met een eigen foto doet: een oud beeldsysteem toepassen op een nieuw onderwerp.

Het resultaat is geen museumstuk en wil dat ook niet zijn. Het is een tegel die aan een moderne muur hangt, met iets erop dat voor jou klopt. Hoe je daar een geschikte foto voor kiest, staat in foto kiezen voor een tegeltje.